กองทุนสุขภาพตำบล - กองทุนหลักประกันสุขภาพท้องถิ่น - กปท

การทำร้ายตนเองสำเร็จ (Completed Suicide) เป็นหนึ่งในประเด็นด้านสุขภาพจิตที่ส่งผลกระทบรุนแรงต่อสังคมระดับชุมชนและประเทศ ถือเป็น ภาวะฉุกเฉินทางสาธารณสุข (Public Health Emergency) ที่สามารถป้องกันได้ และเป็นสาเหตุสำคัญของการสูญเสียปีสุขภาวะ (Years of Potential Life Lost: YPLL) โดยองค์การอนามัยโลก (WHO) ชี้ว่า การฆ่าตัวตาย เป็นสาเหตุการเสียชีวิตในกลุ่มวัยรุ่นและผู้สูงอายุที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทั่วโลก ประเทศไทย การฆ่าตัวตายมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องในรอบ 10 ปี (สำนักงานสถิติแห่งชาติ,2566) โดยปี 2566 มีรายงานว่าคนไทยพยายามฆ่าตัวตาย 31,110 คน หรือ 47.7 ต่อแสนประชากร เสียชีวิตจากการฆ่าตัวตาย 5,172 คน หรือ 7.9 ต่อแสนประชากร สูงกว่าเป้าหมายที่กรมสุขภาพจิตตั้งไว้ไม่เกิน 6.3 ต่อแสนประชากร (สุขภาพคนไทย 2568) โดยภาคเหนือเป็นพื้นที่ที่มีอัตราเฉลี่ยผู้ฆ่าตัวตายสำเร็จสูงสุด เช่นเดียวกันกับจังหวัดพะเยา เป็นจังหวัดที่มีอัตราฆ่าตัวตายสูงอย่างต่อเนื่อง สถานการณ์ในพื้นที่อำเภอเมืองพะเยาไม่มีความแตกต่างกันตำบลจำป่าหวาย 5 ปีที่ผ่านมา (2564 - 2568) เป็นพื้นที่ที่มีอัตราฆ่าตัวตายเฉลี่ย 13.52 ต่อแสนประชากร ซึ่งสูงกว่าเกณฑ์ของกรมสุขภาพจิต เมื่อทบทวนจากแบบจำลอง 5 ปัจจัยของการฆ่าตัวตาย (TK’s 5 Factors Model of suicide) การฆ่าตัวตายจะเกิดเมื่อบุคคลมีครบ 5 เงื่อนไข ได้แก่ 1) การมีปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้บุคคลมีความไว (susceptibility) หรือมีความอ่อนแอของร่างกายและจิตใจ 2) การมีปัจจัยที่ทำให้เกิดความคิดที่ทำให้ความคิดฆ่าตัวตายและตัดสินใจกระทำ 3) การเฝ้าระวังล้มเหลว (ไม่สังเกตหรือตระหนักถึงสัญญาณเตือนฆ่าตัวตายและไม่ตอบสนองอย่างเหมาะสมทันท่วงที) 4) ด่านกั้นล้มเหลว (การควบคุม สกัดกั้นการเข้าวัสดุอุปกรณ์สารพิษหรือสถานที่ที่ใช้ฆ่าตัวตายขาดประสิทธิผล), 5) การมีปัจจัยปกป้อง (Protective factors) ที่อ่อนแอ หากมีเพียงปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งหรือมีไม่ครบเงื่อนไขทั้ง 5 ข้อ อุบัติการณ์ฆ่าตัวตายมีโอกาสเกิดขึ้นได้น้อยมาก (ธรณินทร์ ทองสุข,2567) และจากการศึกษาของกรมสุขภาพจิต พบว่าระบบคัดกรองและเฝ้าระวังสุขภาพจิตขั้นต้นในชุมชนยังมีข้อจำกัด ไม่สามารถเข้าถึงกลุ่มเสี่ยงได้ครบถ้วน และขาดระบบติดตามและการส่งต่อที่เป็นระบบ ส่งผลให้กลุ่มเป้าหมายบางส่วนหลุดจากการดูแลและกลับไปสู่ภาวะเสี่ยงซ้ำๆ การเฝ้าระวังและป้องกันพฤติกรรมการทำร้ายตนเอง โดยใช้กลไกคัดกรองระดับชุมชนและการ มีส่วนร่วมของอาสาสมัคร/บุคลากรสาธารณสุข เป็นแนวทางที่ได้รับการรับรองว่ามีประสิทธิผลในการลดอัตราการฆ่าตัวตาย จากผลประเมินโครงการป้องกันการฆ่าตัวตายในหลายจังหวัดของกรมสุขภาพจิต พบว่าสถานพยาบาลและอาสาสมัครที่ได้รับการอบรมและมีระบบการคัดกรอง ซักประวัติ เยี่ยมบ้าน และติดตามต่อเนื่อง สามารถลดอัตราการฆ่าตัวตายได้ถึง 18% และเพิ่มอัตราการเข้าถึงบริการสุขภาพจิตของกลุ่มเสี่ยงเกือบ 100% ดังนั้น สำนักงานสาธารณสุขอำเภอเมืองพะเยา จึงได้แนวคิดข้างต้นสนองตอบต่อแก้ไขสถานการณ์ในพื้นที่อย่างเป็นระบบ จัดทำโครงการเฝ้าระวังกลุ่มเสี่ยงต่อการทำร้ายตนเอง ตำบลจำป่าหวาย อันเป็นการบูรณาการนโยบายสุขภาพจิตระดับพื้นที่กับข้อค้นพบเชิงวิชาการล่าสุด สอดคล้องกับแนวโน้มและแนวทางของ WHO, กรมสุขภาพจิต และแผนพัฒนาสุขภาพจิตแห่งชาติ ในการเสริมสร้างเครือข่ายเฝ้าระวังสุขภาพจิตพื้นฐาน ลดอัตราการฆ่าตัวตาย และส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชากรกลุ่มเสี่ยงอย่างเป็นระบบและยั่งยืน