กองทุนสุขภาพตำบล - กองทุนหลักประกันสุขภาพท้องถิ่น - กปท

การเปลี่ยนแปลงประเทศไทยเข้าสู่ยุค ๔.๐ และยุทธศาสตร์การพัฒนาเศรษฐกิจด้วยการผนึกกำลังในภูมิภาคประชาชาคมอาเชี่ยน ตั้งแต่ปี ๒๕๕๘ มีผลกระทบทั้งในทางบวกและลบกับประชาชนคนไทยในด้านสาธารณสุข โดยเฉพาะพฤติกรรมสุขภาพและสิ่งแวดล้อมของประชาชน ที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ทั้งด้านเศรษฐกิจ วิถีชีวิตและสังคมไปจนถึงมิติ ทางกฎหมายและการเมือง การขับเคลื่อนประเทศอยู่บนพลังของเทคโนโลยีที่มีความรวดเร็วและมีประสิทธิภาพสูงกว่าเดิมหลายเท่าตัว แต่ยังมีปัญหาทั้งในเชิงปริมาณและคุณภาพของประชากรในทุกช่วงวัย โครงสร้างประชากรเปลี่ยนแปลงเข้าสู่การเป็นสังคมสูงวัยครัวเรือนโดยเฉลี่ยมีขนาดลดลงและมีรูปแบบที่หลากหลาย ชุมชนมีความเข้มแข็งสามารถแก้ปัญหาและสนองตอบความต้องการของชุมชนด้วยตนเองได้ดีขึ้น แต่สัดส่วนของชุมชนที่เข้มแข็งยังมีอยู่ไม่มากนัก รวมทั้งแนวคิดการพัฒนาจากภาครัฐยังเป็นลักษณะจากบนลงล่างโดยมองชุมชนเป็นผู้ถูกพัฒนา
สถานการณ์ความยากจนมีแนวโน้มลดลงแต่ยังคงมีความเหลื่อมล้ำของการกระจายรายได้และความเหลื่อมล้ำระหว่างกลุ่มคน นำไปสู่ความไม่เท่ากันของทุนที่มีในการพัฒนาศักยภาพคนและปัญหาความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพและสาธารณสุข คนไทยจึงยังปัญหาเชิงคุณภาพทั้งด้านสุขภาพ การเรียนรู้ และคุณธรรมจริยธรรม (ลดาวัลย์ ค้าภา, ๒๕๕๙, แผนปฏิรูปประเทศ, ๒๕๖๑) การเตรียมความพร้อมประชากรก่อนเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุในยุคเปลี่ยนผ่านประเทศไทยสู่ยุค ๔.๐ นอกเหนือจากนโยบายระบบรัฐสวัสดิการต่างๆที่เอื้อต่อผู้สูงอายุทั้งในด้านสุขภาพ อาชีพ ที่อยู่อาศัย การคุ้มครองสิทธิฯ แล้ว กลุ่มเสี่ยงที่สำคัญอีกกลุ่มหนึ่ง คือกลุ่มแรงงานนอกระบบ ซึ่งมีจำนวน ๒๑.๒ ล้านคน หรือร้อยละ ๕๕.๓ของผู้ทำงานทั้งหมด(อายุ ๑๕-๕๙ ปี) โดยแยกเป็นผู้ทำงานในภาคเกษตรกรรมร้อยละ ๕๕.๕ ภาคการบริการและการค้าร้อยละ ๓๓.๒ และภาคการผลิตร้อยละ ๑๑.๓ และเป็นกลุ่มวัยที่พบผู้ป่วยจากการทำงานมากที่สุด คือ จำนวน ๖,๑๕๓ คน คิดเป็นร้อยละ ๗๐.๘๑ และสังคมไทยกำลังเดินหน้าเข้าสู่สังคมผู้สูงวัยอย่างเต็มรูปแบบ ความเสี่ยงของแรงงานกลุ่มนี้จึงกลายเป็นความเสี่ยงโดยรวมของสังคม และประเทศด้วย นอกจากนี้ยังมีแรงงานนอกระบบที่เป็นกลุ่มผู้สูงอายุ(อายุ ๖๐ปีขึ้นไป) จำนวน ๓.๕๙ ล้านคน ผลการศึกษาความรอบรู้ด้านสุขภาพของคนไทยส่วนใหญ่ พบว่า ร้อยละ ๕๙.๔ ของประชาชนทั้งหมด มีความรอบรู้ไม่เพียงพอต่อการปฏิบัติตนเพื่อป้องกันปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพ นอกจากนี้พบว่าสัดส่วนของโรคที่เกิดจากการทำงานไม่ปรากฎชัดเจนและอยู่ในลำดับที่ควรได้รับการพิจารณาให้ความสำคัญทั้งที่เป็นต้นเหตุสำคัญของการมีสุขภาพและคุณภาพชีวิตที่ดีเมื่อเข้าสู่วัยชราที่เป็นภาระของประเทศในอนาคต แผนการปฏิรูปประเทศกำหนดมิติการปฏิรูปด้านสังคมที่สอดคล้องกับแผนยุทธศาสตร์ชาติ ๒๐ ปี (๒๕๖๑-๒๕๘๐) ในการเป็นคนในศตวรรษที่ ๒๑ ที่สมบูรณ์ และการสร้างโอกาสความเสมอภาคในสังคม ไว้อย่างชัดเจนโดยการปฏิรูปโอกาสการพัฒนาสังคม ส่งเสริมให้ชุมชน/ท้องถิ่นมีความเข้มแข็ง สามารถจัดการกันเองและทำงานร่วมกับภาคส่วนต่าง ๆ ได้ เกิดเป็นชุมชนเข้มแข็งและมีการขับเคลื่อนสังคมด้วยจิตสาธารณะกิจกรรมสำคัญประการหนึ่งคือการส่งเสริมสนับสนุนการจัดการความรู้การจัดกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพของประชาชนและภาคส่วนต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง การพัฒนาระบบสุขภาพชุมชน เพื่อส่งเสริมให้ชุมชน/ท้องถิ่นมีความเข้มแข็ง สามารถจัดการตนเองได้นั้นมีการดำเนินการมาอย่างต่อเนื่องภายใต้การความรับผิดชอบและการสนับสนุนของทั้ง สปสช. สธ.และ สสส. ดังนี้
สปสช.ให้การสนับสนุนท้องถิ่นในการดำเนินงานกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับพื้นที่หรือท้องถิ่นเพื่อสนับสนุนและส่งเสริมการจัดบริการสาธารณสุขของหน่วยบริการ สถานบริการ หน่วยงานสาธารณสุข หน่วยงานอื่น องค์กรหรือกลุ่มประชาชน เพื่อให้บุคคลสามารถเข้าถึงบริการสาธารณสุขได้อย่างทั่วถึงและมีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยส่งเสริมกระบวนการมีส่วนร่วมตามความพร้อม ความเหมาะสม และความต้องการของประชาชนในท้องถิ่น
สธ.มีการดำเนินการเพื่อให้ประชาชนสุขภาพดีเจ้าหน้าที่มีความสุขระบบสุขภาพยั่งยืนโดยมีกลไกในพื้นที่ในการสร้างเสริมสุขภาพประชาชนในระดับตำบลผ่านโรงพยาบาลสร้างเสริมสุขภาพตำบลที่มีกระจายอยู่ทั่วไปในทุกตำบล และมีกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอําเภอ(พชอ.)ในทุกอำเภอทั่วประเทศ เพื่อการแก้ปัญหาระดับพื้นที่ อย่างน้อย ๒เรื่องโดยใช้เกณฑ์ตามบริบทพื้นที่และคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับเขต (พชข.)
สสส.ดำเนินงานโดยมีเป้าหมายให้ทุกคนมีอายุยืนยาวขึ้นอย่างมีสุขภาวะมีการดำเนินงานใน ๑๕ แผนหลัก ประกอบด้วย ๑) แผนควบคุมยาสูบ๒) แผนควบคุมเครื่องดื่มแอลกอฮอล์และสิ่งเสพติด ๓) แผนการจัดการความปลอดภัยและปัจจัยเสี่ยงทางสังคม ๔) แผนควบคุมปัจจัยเสี่ยงทางสุขภาพ๕) แผนสุขภาวะประชากรกลุ่มเฉพาะ ๖)แผนสุขภาวะชุมชน ๗) แผนสุขภาวะเด็ก เยาวชน และครอบครัว ๘) แผนสร้างเสริมสุขภาวะในองค์กร๙) แผนส่งเสริมกิจกรรมทางกาย ๑๐) แผนระบบสื่อและวิถีสุขภาวะทางปัญญา ๑๑) แผนสร้างสรรค์โอกาสและนวัตกรรมสุขภาวะ ๑๒) แผนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพผ่านระบบบริการสุขภาพ ๑๓) แผนพัฒนาระบบและกลไกสนับสนุนเพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ ๑๔) แผนอาหารเพื่อสุขภาวะ ๑๕) แผนสร้างเสริมความเข้าใจสุขภาวะ
ในปี พ.ศ. ๒๕๖๐-๒๕๖๑ ทางโครงการพัฒนานโยบายและกลไกการเข้าถึงระบบสร้างเสริมสุขภาพความปลอดภัยและชีวอนามัย ฯ โดยสมาคมวิถีทางเลือกฯ สสส. ร่วมสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติเขต ๑๒ สงขลา มีการดำเนินโครงการพัฒนานโยบายและกลไกการเข้าถึงระบบการสร้างเสริมความปลอดภัยและอาชีวอนามัย สำหรับกลุ่มแรงงานนอกระบบ เขตพื้นที่ ๑๒ (สงขลา) ช่วงเดือนสิงหาคม-ธันวาคม ๒๕๖๑ ขึ้น โดยกิจกรรมหลักประกอบด้วย
๑) การพัฒนากลไกคณะทำงานทีมพี่เลี้ยง เพื่อการหนุนเสริมผู้เสนอโครงการทั้งในขั้นตอนการพัฒนาโครงการและการติดตามประเมินผลเกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตแรงงานนอกระบบ
๒) การพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครอาชีวอนามัยในระดับท้องถิ่น เพื่อพัฒนาโครงการเกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตแรงงานนอกระบบเพื่อขอรับทุนสนับสนุนผ่านกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับพื้นที่
๓) การพัฒนาระบบการจัดทำแผน และโครงการ และระบบติดตามประเมินผลโครงการ Online ผ่านทางWebsite(www.localfund.happynetwork.org)
๓) การประชุมเชิงปฏิบัติการในพื้นที่โดยคณะทำงานทีมพี่เลี้ยง เพื่อทำความเข้าใจเกี่ยวกับสถานการณ์สุขภาพแรงงานนอกระบบ วิเคราะห์พัฒนาข้อเสนอโครงการ สำหรับผู้เสนอโครงการ เพื่อจัดทำกรอบแนวคิดของโครงการให้มีความชัดเจน รวมทั้งแนะนำและฝึกปฏิบัติการใช้งานเว็บไซต์เพื่อการพัฒนาโครงการ
ผลการดำเนินงานที่ดำเนินการผ่านกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่มีผลการดำเนินงานดังนี้
๑) มีการผลักดันให้กองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่มีแผนและสนับสนุนให้มีโครงการที่เกี่ยวกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตแรงงานนอกระบบ จำนวน ๑๐ แห่ง
๒) เกิดแกนนำเพื่อขับเคลื่อนงานระดับตำบล จำนวน ๖ คนต่อแห่ง จำนวน ๖๐ คน ประกอบด้วย เจ้าหน้าที่ดูแลงาน คณะกรรมการกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่ ผู้แทนกลุ่มอาชีพเสี่ยง เจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพระดับตำบล อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน และพี่เลี้ยงสนับสนุนกองทุน
๓) เกิดการพัฒนาศักยภาพคณะกรรมการกองทุน เจ้าหน้าที่ผู้รับผิดชอบกองทุน กลุ่มผู้ประกอบอาชีพที่มีเสี่ยงในชุมชน ส่งผลให้มีความรู้ความเข้าใจสถานการณ์สุขภาพแรงงานนอกระบบ วิเคราะห์ปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพของแรงงานนอกระบบ สามารถพัฒนาโครงการในพื้นที่ได้
๔) เกิดเครือข่ายนักวิชาการในการทำหลักสูตรอาสาสมัครชีวอนามัย และเกิดข้อมูลสถานการณ์สุขภาพแรงงานนอกระบบในพื้นที่ ๗ จังหวัดของ สปสช.เขต ๑๒ สงขลา
๕)ได้จัดทำแผนกองทุน ประเด็นพัฒนาสุขภาวะกลุ่มแรงงานนอกระบบ จำนวน ๑๘ แผนงานและมีโครงการพัฒนา ๒๒ โครงการ และมีการติดตามประเมินผล ๒๒ โครงการ (ข้อมูล ณ วันที่ ๓๐ พฤษภาคม ๒๕๖๒) อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานดังกล่าวยังพบข้อจำกัดในเรื่องคุณภาพของแผนกองทุน และคุณภาพของโครงการ เนื่องจากพี่เลี้ยงมีจำนวนจำกัดและอาสาสมัครชีวะอนามัย ที่มาจากเครือข่ายของ สปสช.เพียงเครือข่ายเดียว
ในปี ๒๕๖๒-๒๕๖๓ จึงเสนอโครงการบูรณาการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาวะแรงงาน    นอกระบบสู่การดำเนินงานในระดับพื้นที่ให้เพิ่มมากขึ้น โดยการสานพลังการทำงานร่วมกันของ สสส. สปสช.และสธ. ในโครงการการบูรณาการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาวะระดับพื้นที่โดยกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) กลไกกองทุนหลักประกันสุขภาพในระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่ (สปสช.) และกลไกสุขภาพภายใต้การดำเนินงานของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) มีเป้าหมาย ๒ ประเด็นหลัก คือ ๑) พัฒนาศักยภาพทีมกลไกคณะทำงานพี่เลี้ยง อาสาสมัครอาชีวอนามัย ในการขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาวะในระดับพื้นที่ และ๒) การนำร่องพื้นที่ดำเนินงานสร้างเสริมสุขภาวะแรงงานนอกระบบในกองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่ โครงการดังกล่าวจะเป็นการเสริมพลังการทำงานร่วมกันของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง